آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - كارنامه فرهنگ مكتوب در غرب اسلامى تا قرن ششم قمرى - نورى محمد

كارنامه فرهنگ مكتوب در غرب اسلامى تا قرن ششم قمرى
نورى محمد


 
فهرست ابن نديم (قرن چهارم قمرى/ دهم ميلادى) براى پژوهشگران مسائل اسلامى شناخته شده و از ابزارها و منابع تحقيقاتى آنان است. ابن نديم اطلاعات كتاب ها و نويسندگان موجود در شرق اسلامى و در دسترس خود را تنظيم و تدوين كرده است و كتابش معرّف و گوياى فرهنگ مكتوب شرق اسلامى است. دانشمند كتابشناس ديگرى در غرب اسلامى به گردآورى اطلاعات مربوط به كتاب ها و رسائل و نويسندگان موجود در آن ديار پرداخت و كتاب فهرسة را ساخت. اين اثر كه كمتر از فهرست ابن نديم شهرت دارد و به ويژه در ايران ناشناخته يا كم شناخته است. كارنامه اى از فعاليت علمى نويسندگان غرب اسلامى و وضعيت كتاب در آن منطقه است. دو فهرست ابن نديم و ابن خير گزارشگر دو پاره مهم فرهنگ و تمدن اسلامى در شرق و غرب بوده و مكمل يكديگرند و در مجموع تصويرى نسبتاً جامع از نگارش و نويسندگى و محصولات نويسندگان و كتابدارى در جهان اسلام عرضه مى كنند.
نويسنده الفهرست, ابوبكر محمد بن خير بن خليفه است. وى در شهر اشبيلية در ٥٠٢ق/ ١١٠٩م. متولد و در ٥٧٥ق/ ١١٧٩م. وفات يافت. به متونى, اموى, اشبيلى و گاهى اندلسى ياد شده است.١ از زندگى اش جز اطلاعات مختصرى در الفهرسة از خود ابن خير و از ابن الأبار٢, الضبى٣ و ذهبى٤ كه گوشه هايى از حيات وى را باز گفته اند, نداريم آگاهى هاى ارائه شده در منابع كهن پراكنده و غير جامع است. البته اطلاعات مفيدى در مقاله (ابن خير) از محمد مهدى مؤذن جامى٥ و مقدمه كودرا در چاپ سرقسطه و ابيارى در چاپ قاهره و بيروت آمده است.
ميخائيل غزيرى راهب مارونى (متولد در غزير لبنان در ١٧١٠م. و درگذشت در مادريد در ١٧٩١م.) در زمانى كه مسئول كتابخانه اسكوريال بود و نسخه هاى خطى را فهرست مى كرد, براى اوّلين بار توصيفى نسخه شناسانه از الفهرسة ابن خير منتشر ساخت و محققان را با اين اثر آشنا نمود. آن توصيف را در فهرست نسخه هاى خطى اسكوريال (شماره ١٦٧٢) نگاشت.
عنوان كتاب در لابلاى مطالب نسخه خطى يافت نشده و ناسخ از آن به فهرسة الامام الشهيربا بن خير ياد كرده و اوّلين محقق آن يعنى كودرا براساس قرائن موجود آن را فهرسة مارواه عن شيوخه من الداوين المصنفة ناميده است.٦ و به صورت خلاصه فهرسة الداوين آورده اند. ابن الأبار در جايى آن را (البرنامج) و در جاى ديگر (فهرسة) ناميده است.٧ با توجه به اينكه ابن الأبار قديمى ترين سند درباره ابن خير است, درباره دوگونه نقل وى احتمالاتى را گفته اند: برنامج و فهرسة دو نام براى يك كتاب است; نسخه موجود كتاب ابن خير ناقص است و قبلاً بخشى و يا ضميمه اى زير عنوان برنامج داشته است.٨ دو يا سه نسخه خطى دارد٩ كه مهم ترين آنها در كتابخانه اسكوريال است و مبناى تحقيق فرانسشكه كودرا قرار گرفته است.
در قديم, دسته اى از كتاب ها در شرق اسلامى به (فهرست) نام گذارى شده است, در ميان آنها فهرست طوسى, فهرست ابن نديم, فهرست منتجب الدين شناخته ترند. در غرب اسلامى, گونه اى از كتاب ها به (برنامج) ناميده شده و داراى محتواى تقريباً يكسانى است,١٠ غير از فهرست ابن خير كه گاهى آن را برنامج ابن خير ناميده اند, برنامج ابن مسعود خشنى, برنامج الرعينى,١١ برنامج الوادياشى و برنامج ابن ابى الربيع١٢ را سراغ داريم.
ابن خير كتاب هاى نگارش يافته در اندلس يا وارد شده به آن سرزمين را تا دوره خودش فهرست كرده است.١٣ پاره اى از كتاب هايى كه نيافته يا به نظر او ارزش معرفى نداشته نياورده است.١٤ در مجموع ١٠٤٥ كتاب را فهرست كرده است. به دليل روش ابن خير و دقت وى, اين فهرست به غنى ترين مرجع معرِّف منابع موجود در ١٥ اندلس و غايت صحت و اتقان ستوده شده است.١٦ مقايسه فهرسة ابن خير با فهرست ابن نديم و فهرست منتجب الدين و فهرست شيخ الطائفة طوسى گوياى مطاوى و محتواى اثر ابن خير است.
تبويب مباحث و ساختار مطالب فهرست ابن نديم موضوعى است; يعنى تمامى مطالب كتابش را در ده مقاله و هر مقاله مشتمل بر چند فن ساخته است. عناوين مقالات و فنون, موضوعات و عناوين علوم است. ولى ابن خير چنين نظامى را رعايت نكرده است, بلكه در سى بخش, علوم و موضوعات و شخصيت ها را آورده و ذيل هر يك اطلاعات كتاب ها را ارائه نموده است. البته ده بخش ضميمه هم دارد كه به اجازات و عالمانى كه ملاقات كرده يا به واسطه از آنها چيزى شنيده مى پردازد. مثلاً فصلى را به فقه مالكى به عنوان يك دانش و فصلى را به زهد به عنوان يك موضوع و فصل ديگرى را به كتاب هاى ابن ابى الدنيا يا آجرى به عنوان كتابشناسى آثار يك متفكر اختصاص داده است. بعضى به خطا تصور كرده اند كه ابن خير, كتابش را فقط براساس موضوعات يا علوم تنظيم كرده و گفته اند علوم قرآن, موطآت, حديث, تاريخ, تراجم, سير و انساب, فقه, اصول دين, فرائض, ادبيات, لغت و شعر سرفصل هاى مطالب اين كتاب است.١٧ بعضى گفته اند برحسب نواحى مانند اشبيليه, قرطبه, الجزيره و مالقه تنظيم شده است.١٨ به هر حال همان گونه كه كودرا هم گفته است ترتيب مورد نظر ابن خير ديرياب است.١٩
عناوين فصل هاى فهرسة ابن خير
علوم قرآن, موطآت, مصنفات مسنده, سنن و فقه صحابه و تابعين, مسانيد مخرجة على اسماء الصحابة, المسانيد المخرجة على حديث الائمة, سائر كتب الحديث, شرح غريب الحديث, علل الحديث والتاريخ والرجال, السير والانساب, الفقه المالكى, اصول الدين و اصول الفقه, اشربه, فرائض, عبارة الرؤيا, زهد, تأليفات ابى بكر بن ابى الدنيا, تأليفات ابى سعيد بن الاعرابى, تأليفات ابى بكر محمد بن الحسين الآجرى, تأليفات ابى ذر عبد بن احمد هروى, نحو و لغت و آداب و شعر, تأليفات ابى على حسن بن احمد بن عبدالغفار فارسى فسوى, آداب و لغت و شرح ها, كتاب هاى شعر و شاعرانى كه ابوعلى اسماعيل بن قاسم بغدادى به آنها دسترسى داشته است, منقولات ابومروان بن سراج از ابى سهل حرانى, منقولات ابوعلى غسانى از ابى مروان بن سراج, منقولات ابوالحجاج اعلم از ابى سهل حرانى, اخبار ابوعلى بغدادى, نقل هايى از فهرست هاى روايات شيوخ و تأليفات آنها, اجازات مورد استفاده.
از سى فصل مزبور پنج فصل كتابشناسى آثار پنج شخصيت است; پنج فصل كتابشناسى عمومى به معناى اينكه ويژه موضوع يا علم خاصى نيست و بقيه فصل ها كتابشناسى موضوع ها يا علوم است. ابراهيم الابيارى در شماره گذارى مدخل ها, ١٤٠٧ كتاب را به دست آورده است كه بيشترين آثار در فصل آداب و لغت و شروح آنها يعنى ٢٢٠ كتاب و پس از آن فصل اوّل: علوم قرآن يعنى ١٣١ كتاب معرفى شده است. در فصل عبارةالرويا فقط ٥ كتاب و در فصل اشربه ٦ كتاب معرفى شده و به اين ترتيب كمترين آمار را دارند.
تفاوت دوم ابن نديم و ابن خير در مستندسازى مطالب است. ابن خير از كتاب هايى كه خودش ديده و مستقيماً مشاهده كرده, بقيه كتاب ها را از بزرگان و مشايخ نقل مى كند و سلسله اسناد را ادامه مى دهد تا به ناقل اصلى و صاحب كتاب و نويسنده برسد, گويا اين شيوه را از علم حديث كه ملتزم به نقل سلسله ناقلان است, اقتباس كرده است. از باب مثال در مورد كتاب الكفاية اين گونه مى نويسد:
كتاب الكفاية فى شرح مقارى الهداية تأليف ابى العباس احمد بن عمار المهدوى المقرى, حدثنى به الشيخ ابو عبداللّه محمد بن سليمان بن احمد النفرى قال حدثنى به خالى الاديب ابومحمد غانم بن وليد المخزومى قراءة عليه وانا اسمع, قال: حدثنى به ابوالعباس المهدوى.
كودرا معتقد است سلسله ناقلان را به تواتر آورده است.٢٠ در لابلاى سلسله ناقلان, به اجازات هم اشاره دارد.
ابن نديم ابتدا نام نويسنده و شمه اى درباره وى, سپس به آثار وى مى پردازد, و فقط عنوان اثر را آورده است.
تفاوت سوم ابن خير با ابن نديم و حتى فهرست منتجب الدين٢١ و الفهرست طوسى٢٢, كتاب محورى وى است. ابن خير ذيل هر فصل ابتدا نام كتاب, پس از آن نام نويسنده و سپس اسناد را آورده است, ولى ابن نديم و منتجب الدين و طوسى شخصيت محورند; يعنى نام نويسنده را ابتدا آورده و در ادامه به فهرست كردن آثار وى مى پردازند. براى نمونه كتاب الاربعين را اين گونه توصيف كرده است:
كتاب الاربعين حديثاً على مذهب اهل السنة, تأليف الحافظ ابى نعيم, حدثنى به ابومحمد بن عتاب ايضاً بالاجازه عن ابى عمرو السفاقسى عن ابى نعيم مؤلفه.٢٣
اين كتاب براى اوّلين بار به كوشش فرنسشكه كودرا٢٤ و شاگردش خليان تاراگو٢٥ و مقدمه لاتينى كودرا در اسپانيا, شهر سرقسطه, مطبعه قومش (قومس) ١٨٩٣م به چاپ رسيد.٢٦ بعداً به اهتمام و نظارت زهير فتح اللّه از روى چاپ كودرا توسط ناشر عرب افست شد. مشخصات عربى و اروپايى اين چاپ اين گونه است:
بغداد و بيروت و قاهره, مكتبة المثنى و المكتب التجارى و مؤسسة الخابخى, ١٩٦٣م/ ١٣٨٣ق.
lndex librorum de diversis scientiaram ordinnibus quos a magistris didieit٢٧. Edit. Francisus Codera Et. J. Ribera Tarrago.
اين چاپ جزء نهم و دهم مجموعه الكتب العربية الاسبانية يا الآندلسية است و زهير فتح اللّه, مقدمه لاتينى كودرا را به عربى ترجمه كرده و پاره اى تعليقات توضيحى به آن افزوده و بعضى از اشتباهات لغوى كودرا را تصحيح كرده است. چاپ زهير فتح اللّه يك بار ديگر با مشخصات زير منتشر شدك (بيروت, منشورات دارالآفاق الجديدة, ١٩٧٩م.)
اخيراً ابراهيم الآبيارى, تحقيق جديدى روى الفهرسة انجام داده و آن را در دو جلد با مشخصات ذيل منتشر كرد:
فهرسة ابن خير, قاهره و بيروت, دارالكتاب المصرى و دارالكتاب اللبنانى, ١٤١٠ق/ ١٩٨٩م. ٦٠٢ص.
چاپ كودرا و زهير فتح اللّه داراى اين نواقص است:
مقدمه تحليلى, علمى و مقايسه اى ندارد; در مقدمه به نسخه يا نسخه هاى خطى مورد استفاده, اشاره نشده و در پاورقى ها, اختلاف نسخه ها نيامده است; تخريج بسيار ناقص انجام يافته است; پاورقى هاى توضيحى و تحليلى ندارد; خوب بود, توضيحاتى درباره اعلام موجود در متن در پاورقى ارائه مى شد, درست مانند كارى كه آقاى رضا تجدد در فهرست ابن نديم انجام داده است; مدخل ها شماره گذارى نشده است; در فهرست اعلام نام بعضى راويان آمده كه خوب بود نام همه آورده مى شد همچنين برخى نام ها را با كنيه و برخى را با نام كوچك و برخى را با لقب آغاز كرده و يك دستى ندارد; در فهرست كتب, مختصرها و شرح ها در حرف عنوان خود كتاب آمده است مثلاً مختصرالعين با اينكه اثر مستقلى است در حرف (ع) و شرح لغريب ام زرع در حرف (غ) آمده است.
به هر حال ابراهيم الابيارى با توجه به همين نواقص اقدام به تحقيق جديدى نموده است. اما چاپ ابيارى با اينكه تميزتر, با اسلوب تر و فنى تر و براى مدخل ها شماره گذارى كرده و داراى تعليقات توضيحى لغوى و ادبى و روايى است ولى پاورقى هاى كتاب شناختى و تراجم, فهرست هاى پايانى و حتى فهرست مطالب ندارد. تلاش وى در مقابله و تخريج مشكور است, ولى نسخه هاى مورد استفاده را در مقدمه معرفى نكرده است.
اميد است چاپ جديد الفهرسة بدون نواقص در اختيار پژوهشگران قرار گيرد و قدمى براى ارتقا و بارورى فرهنگ اسلامى باشد.پى نوشت ها: ١. معجم المؤلفين, عمر رضا كحالة, ج٩, ص٢٩٤; موسوعة المصادر و المراجع, عبدالرحمن عطيه, ص١٢٠; مقدمه ابراهيم الابيارى بر فهرسة ابن خير, ص٧. ٢. الحلة السيراء, به كوشش دوزى, ليدن, ٥١ ـ ١٨٤٧م. ٣. بغية الملتمس فى تاريخ رجال الاندلس, به كوشش كوديرا و ريبرا, مادريد, ١٨٨٤م. ٤. تذكرة الحفاظ, حيدرآباد, ١٣٣٤ق. ٥. دائرة المعارف بزرگ الاسلامى, ج٣, ص٤٧٢. ٦. مقدمه كودرا بر الفهرسة. ٧. ر.ك: مقدمه ابراهيم الابيارى, ص١٥. ٨. ر.ك: همان, ص١٦; نيز ر.ك: دائرة المعارف بزرگ اسلامى, ج٣, ص٤٧٢. ٩. مقدمه كودرا بر الفهرسة, ص ز. ١٠. آقاى عبدالعزيز اهوانى در مقاله (كتب برامج العلماء فى الاندلس) كه در مجله معهد المخطوطات العربية (سال اوّل, ش١, مايو ١٩٥٥) منتشر شده, نكات مفيدى درباره برنامج نويسى دارد. ١١. ر.ك: مقاله (برنامج شيوخ ابن الفخار الرعينى) نوشته ابراهيم شبوع در مجله معهد المخطوطات العربية (سال پنجم, ش١, مايو ١٩٥٩). ١٢. ر.ك: مقاله عبدالعزيز اهوانى, پيشين. ١٣. موسوعة المصادر والمراجع, عبدالرحمن عطيه, ص١٢٠. ١٤. تاريخ الادب العربى, عمر قروخ, ص٤٤٢. ١٥. موسوعة المصادر والمراجع, عبدالرحمن عطيه, ص١٣٠. ١٦. التكملة لكتاب الصلة, ابن الأبار, ج٢, ص٥٣٤. ١٧. موسوعة المصادر والمراجع, عبدالرحمن عطيه, ص١٢٠. ١٨. تاريخ الفكر الاندلسى, حسين مونس. ١٩. مقدمه كودرا بر الفهرسة, ص٥. ٢٠. همان. ٢١. فهرست اسماء علماء الشيعة ومصنفيهم, منتجب الدين ابى الحسن على بن عبيداللّه بن بابويه الرازى, تحقيق عبدالعزيز الطباطبايى, بيروت, دارالاضواء, ١٤٠٦ق. ٢٢. الفهرست, شيخ الطائفة ابى جعفر محمد بن الحسن الطوسى, تحقيق جواد قيومى, قم, نشر الفقاهة, ج٧, ص١٤ق. ٢٣. الفهرسة, به كوشش ابراهيم الابيارى, ص١٥٨. ٢٤. به عربى قداره. ٢٥. ضبط هاى ديگر وى (خوليان ريبيرا كارغوه), (خلبان ربارة طرغوه) است. ٢٦. محمد ماهى حمادة آن را در شمار كتاب هاى مهاجر از شرق به اروپا آورده و مشخصات كتابشناختى آن را ذكر نموده است. (رحلة الكتاب العربى, ج٢, ص٥) ٢٧. ترجمه عنوان: فهرست كتاب هاى علوم مختلفى كه استادان آموزش مى داده اند.